Zachowek – komu przysługuje i jak obliczyć jego wysokość?

Czym jest zachowek?

Zachowek jest przewidzianą przez prawo ochroną majątkową określonych osób najbliższych spadkodawcy.

Spadkodawca może zdecydować w testamencie, komu pozostawi swój majątek. Może również jeszcze za życia przekazywać poszczególne składniki majątku w drodze darowizn. Swoboda ta nie zawsze oznacza jednak całkowite pozbawienie najbliższej rodziny ochrony.

Jeżeli osoba uprawniona do zachowku nie otrzymała należnej jej wartości w drodze dziedziczenia, darowizny albo innego uwzględnianego przez prawo przysporzenia, może powstać roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

Zachowek nie oznacza więc automatycznego prawa do części konkretnego mieszkania, domu czy działki.

Co do zasady jest to roszczenie pieniężne.

Komu przysługuje zachowek?

Prawo do zachowku nie przysługuje każdemu członkowi rodziny.

Uprawnionymi mogą być:

• zstępni spadkodawcy, czyli przede wszystkim dzieci, a w odpowiednich sytuacjach również wnuki lub dalsi zstępni,

• małżonek spadkodawcy,

• rodzice spadkodawcy.

Istotne jest jednak dodatkowe zastrzeżenie – chodzi o osoby, które byłyby powołane do dziedziczenia z ustawy w konkretnej sytuacji.

Dlatego przykładowo sam fakt bycia rodzicem zmarłego nie oznacza automatycznie prawa do zachowku, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym w danym przypadku rodzic nie dochodziłby do spadku.

Nie są natomiast uprawnieni do zachowku tylko z racji pokrewieństwa między innymi rodzeństwo spadkodawcy, siostrzeńcy, bratankowie czy dalsi krewni niewymienieni w ustawowym katalogu osób uprawnionych.

Czy pominięcie w testamencie oznacza utratę prawa do zachowku?

Nie.

To właśnie sytuacja, w której najbliższa osoba została pominięta w testamencie, jest jednym z typowych przypadków prowadzących do powstania roszczenia o zachowek.

Przykładowo spadkodawca może pozostawić dwoje dzieci, ale w testamencie powołać do całego spadku tylko jedno z nich.

Drugie dziecko nie staje się przez to automatycznie spadkobiercą, ale może mieć prawo domagać się odpowiedniej kwoty z tytułu zachowku.

Trzeba więc rozróżnić:

prawo do dziedziczenia od roszczenia o zachowek.

Są to dwie różne instytucje.

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy przede wszystkim od udziału, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.

Co do zasady zachowek wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym,

• 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia.

Nie można więc ustalić zachowku, zaczynając od samej wartości mieszkania albo od kwoty pozostawionej na rachunku bankowym.

Najpierw trzeba ustalić, jaki udział przysługiwałby konkretnej osobie w przypadku dziedziczenia ustawowego, a dopiero później zastosować odpowiednią część.

Przykład obliczenia zachowku

Załóżmy, że spadkodawca pozostawił dwoje pełnoletnich dzieci i nie pozostawił małżonka.

Przy dziedziczeniu ustawowym każde z dzieci otrzymałoby po 1/2 spadku.

Jeżeli jedno z dzieci zostało pominięte w testamencie, jego zachowek co do zasady będzie odpowiadał połowie ustawowego udziału.

W uproszczeniu:

1/2 udziału ustawowego × 1/2 = 1/4 wartości stanowiącej podstawę obliczenia zachowku.

Jeżeli więc podstawa obliczenia wynosiłaby 800 000 zł, zachowek w takim prostym przykładzie mógłby wynosić 200 000 zł.

Jest to jednak przykład poglądowy.

W rzeczywistej sprawie trzeba dodatkowo sprawdzić między innymi darowizny, zobowiązania spadkowe, osoby uwzględniane przy obliczaniu udziałów oraz przysporzenia otrzymane wcześniej przez osobę uprawnioną.

Jak oblicza się zachowek?

Obliczenie zachowku przebiega w kilku etapach.

Najpierw trzeba ustalić, kto byłby powołany do dziedziczenia ustawowego i jaki udział przypadłby osobie uprawnionej.

Następnie ustala się wartość majątku stanowiącego podstawę obliczenia zachowku.

W zależności od sytuacji znaczenie mogą mieć:

• aktywa należące do spadkodawcy,

• określone długi spadkowe,

• darowizny dokonane przed śmiercią,

• zapisy windykacyjne,

• przysporzenia dokonane wcześniej na rzecz osoby uprawnionej,

• inne okoliczności przewidziane przepisami.

Dopiero po ustaleniu odpowiedniej podstawy można obliczyć należny zachowek, a następnie sprawdzić, czy uprawniony otrzymał już jakąś wartość, która powinna zostać na niego zaliczona.

Dlatego dwie sprawy dotyczące pozornie takiego samego majątku mogą zakończyć się zupełnie różnymi wyliczeniami.

Darowizny a zachowek

Jednym z najważniejszych zagadnień w sprawach o zachowek są darowizny dokonane przez spadkodawcę jeszcze za jego życia.

Zdarza się, że w chwili śmierci w spadku znajduje się niewiele majątku, ponieważ wcześniej został on przekazany innym osobom.

Nie oznacza to automatycznie, że przy obliczaniu zachowku uwzględnia się wyłącznie to, co pozostało w dniu śmierci.

Do podstawy obliczenia zachowku mogą być doliczane określone darowizny.

Typowym przykładem jest sytuacja, w której rodzic jeszcze za życia przekazał jednemu z dzieci mieszkanie, a następnie po jego śmierci drugie dziecko domaga się zachowku.

W takiej sprawie nie można ograniczyć analizy wyłącznie do majątku znajdującego się formalnie w spadku.

Trzeba sprawdzić również wcześniejsze rozporządzenia majątkowe spadkodawcy.

Czy każda darowizna dokonana ponad 10 lat temu jest pomijana?

Nie.

To bardzo częste nieporozumienie.

Przepisy przewidują regułę dotyczącą darowizn dokonanych więcej niż dziesięć lat przed śmiercią spadkodawcy, ale nie oznacza ona, że każda darowizna po upływie dziesięciu lat automatycznie przestaje mieć znaczenie dla zachowku.

Znaczenie ma między innymi to, kto otrzymał darowiznę.

Inaczej może być oceniana darowizna dokonana na rzecz osoby zupełnie obcej, a inaczej darowizna dokonana na rzecz spadkobiercy lub osoby uprawnionej do zachowku.

Dlatego przy analizie sprawy warto ustalić:

• co zostało darowane,

• kiedy dokonano darowizny,

• kto ją otrzymał,

• jaka była jej wartość,

• jaki był krąg spadkobierców.

Samo stwierdzenie, że „darowizna była ponad 10 lat temu”, nie zawsze wystarcza do jej pominięcia.

Jak ustala się wartość darowizny?

Przy obliczaniu zachowku znaczenie ma nie tylko sam fakt dokonania darowizny, lecz również sposób ustalenia jej wartości.

W przypadku darowizny bierze się pod uwagę stan przedmiotu z chwili dokonania darowizny, ale ceny z chwili ustalania zachowku.

Ma to szczególne znaczenie przy nieruchomościach.

Jeżeli przykładowo mieszkanie zostało darowane kilkanaście lat wcześniej, nie oznacza to, że przy obliczaniu zachowku należy automatycznie przyjąć jego ówczesną cenę.

Trzeba natomiast uwzględnić stan nieruchomości z odpowiedniego momentu i wycenić go według cen właściwych dla ustalania zachowku.

W spornej sprawie dotyczącej wartości nieruchomości konieczne może być przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy.

Zachowek a mieszkanie lub dom

Nieruchomość bardzo często stanowi główny składnik majątku mającego znaczenie przy obliczaniu zachowku.

Może być to mieszkanie pozostawione w spadku, dom przekazany wcześniej jednemu z dzieci albo nieruchomość objęta testamentem.

W takich sprawach szczególnie istotne jest ustalenie:

• czy nieruchomość należała w całości do spadkodawcy,

• jaka część rzeczywiście wchodziła do jego majątku,

• czy wcześniej dokonano darowizny,

• jaka jest wartość nieruchomości,

• czy istnieją obciążenia mające znaczenie dla rozliczeń,

• jakie inne składniki wchodzą do podstawy obliczenia zachowku.

Nie zawsze więc aktualna wartość całego domu będzie jednocześnie wartością, od której należy bezpośrednio obliczyć zachowek.

Czy osoba, która otrzymała wcześniej darowiznę, może jeszcze domagać się zachowku?

Samo otrzymanie darowizny nie musi automatycznie pozbawiać prawa do zachowku.

Wartość określonych darowizn dokonanych przez spadkodawcę na rzecz osoby uprawnionej może jednak zostać zaliczona na należny jej zachowek.

Może to prowadzić do sytuacji, w której dana osoba nadal należy do kręgu uprawnionych, ale nie ma już roszczenia o dodatkową zapłatę, ponieważ wcześniej otrzymała majątek o odpowiedniej wartości.

Jeżeli otrzymana wartość była niższa od należnego zachowku, może natomiast pojawić się kwestia dochodzenia jego uzupełnienia.

Dlatego przy analizie sytuacji osoby uprawnionej trzeba uwzględnić nie tylko to, co otrzymała po śmierci spadkodawcy, ale również określone przysporzenia dokonane wcześniej.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

W typowej sytuacji roszczenie o zachowek jest kierowane przeciwko spadkobiercy.

Sprawa może być jednak bardziej skomplikowana, jeżeli majątek został wcześniej rozdysponowany w inny sposób i od spadkobiercy nie można uzyskać należnego zachowku.

W określonych przez przepisy sytuacjach odpowiedzialność może dotyczyć również:

• osoby, która otrzymała zapis windykacyjny,

• osoby obdarowanej przez spadkodawcę.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności w wyborze osoby, od której żąda się zapłaty.

Przepisy określają kolejność oraz zakres odpowiedzialności poszczególnych osób.

Dlatego szczególnie przy wcześniejszych darowiznach istotne jest prawidłowe ustalenie przeciwko komu powinno zostać skierowane roszczenie.

Zachowek a wydziedziczenie

Pominięcie osoby w testamencie nie jest tym samym co wydziedziczenie.

Aby skutecznie pozbawić określoną osobę prawa do zachowku, spadkodawca musi dokonać wydziedziczenia w testamencie, a jego podstawą powinny być ustawowo określone przyczyny.

Przepisy przewidują możliwość wydziedziczenia między innymi wtedy, gdy uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,

• dopuścił się wobec spadkodawcy albo jednej z jego najbliższych osób określonego umyślnego przestępstwa lub rażącej obrazy czci,

• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

W praktyce sam zapis w testamencie nie zawsze kończy jednak spór.

Może pojawić się kwestia tego, czy wskazana przyczyna rzeczywiście istniała, czy miała charakter uporczywy albo czy wcześniej doszło do przebaczenia.

Czy wydziedziczenie rodzica pozbawia zachowku jego dzieci?

Nie zawsze.

Jeżeli spadkodawca wydziedziczył swojego zstępnego, jego dalsi zstępni mogą w odpowiedniej sytuacji sami pozostawać uprawnieni do zachowku.

Przykładowo wydziedziczenie syna nie musi automatycznie oznaczać pozbawienia ochrony jego dzieci, czyli wnuków spadkodawcy.

Dlatego skutki wydziedziczenia trzeba analizować w odniesieniu do całej struktury rodzinnej, a nie tylko osoby wymienionej w testamencie.

Zachowek a niegodność dziedziczenia

Niegodność dziedziczenia i wydziedziczenie to również dwie różne instytucje.

Wydziedziczenia dokonuje spadkodawca w testamencie.

O uznaniu spadkobiercy za niegodnego rozstrzyga natomiast sąd po spełnieniu przesłanek określonych w przepisach.

Każda z tych sytuacji może wpływać na krąg osób uwzględnianych przy sprawach spadkowych, dlatego przy bardziej złożonych relacjach rodzinnych trzeba najpierw ustalić status poszczególnych osób, a dopiero później obliczać wysokość zachowku.

Zachowek a dział spadku

Zachowek oraz dział spadku służą innym celom.

Dział spadku dotyczy podziału majątku pomiędzy spadkobierców.

Zachowek jest natomiast roszczeniem majątkowym przysługującym osobie chronionej przez przepisy, która nie otrzymała należnej jej wartości.

Osoba dochodząca zachowku nie musi więc być uczestnikiem działu spadku w takim samym charakterze jak spadkobiercy.

W praktyce obie kwestie mogą się jednak ze sobą łączyć, zwłaszcza gdy trzeba ustalić wartość pozostawionego majątku i wcześniejszych rozporządzeń spadkodawcy.

Więcej informacji o podziale majątku pomiędzy spadkobierców znajdziesz na stronie Dział spadku.

Zachowek a stwierdzenie nabycia spadku

Przed dochodzeniem zachowku bardzo ważne może być ustalenie, kto rzeczywiście jest spadkobiercą.

Może to wynikać z prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo z aktu poświadczenia dziedziczenia.

Dokument taki pozwala między innymi ustalić osoby, przeciwko którym potencjalnie może zostać skierowane roszczenie.

Nie oznacza to jednak, że samo stwierdzenie nabycia spadku rozstrzyga już o wysokości zachowku.

Jest to odrębne zagadnienie wymagające ustalenia wartości majątku, darowizn i pozostałych elementów wpływających na rozliczenie.

Więcej informacji znajdziesz na stronie Stwierdzenie nabycia spadku.

Czy przed pozwem warto wezwać do zapłaty?

W wielu sprawach tak.

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto ustalić wysokość dochodzonego roszczenia i przedstawić osobie zobowiązanej konkretne żądanie zapłaty.

Dobrze przygotowane wezwanie może:

• określić podstawę roszczenia,

• wskazać żądaną kwotę,

• przedstawić sposób jej obliczenia,

• wyznaczyć termin zapłaty,

• stworzyć możliwość podjęcia negocjacji.

Nie każda sprawa musi zakończyć się procesem.

Jeżeli strony są w stanie uzgodnić wartość majątku i wysokość należnej kwoty, możliwe jest zawarcie ugody.

Przy znacznych rozbieżnościach dotyczących darowizn, wartości nieruchomości albo samego prawa do zachowku konieczne może być jednak skierowanie sprawy do sądu.

Pozew o zachowek

Jeżeli dobrowolne rozliczenie nie jest możliwe, osoba uprawniona może dochodzić roszczenia przed sądem.

Przed przygotowaniem pozwu należy ustalić przede wszystkim:

• kto jest uprawniony do zachowku,

• kto powinien być pozwanym,

• jaki byłby udział ustawowy uprawnionego,

• jaka część tego udziału stanowi zachowek,

• jakie składniki majątku należy uwzględnić,

• jakie darowizny powinny zostać doliczone,

• co uprawniony otrzymał już wcześniej,

• jaka jest wartość dochodzonej kwoty,

• jakie dowody potwierdzają przedstawione wyliczenie.

Pozew powinien przedstawiać nie tylko końcową kwotę, ale również sposób, w jaki została ona ustalona.

W sprawach dotyczących nieruchomości jednym z najważniejszych elementów sporu może okazać się jej rzeczywista wartość.

Jakie dowody mogą mieć znaczenie?

Sprawy o zachowek bardzo często wymagają odtworzenia sytuacji majątkowej spadkodawcy nawet z okresu wielu lat przed jego śmiercią.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

• testament,

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,

• akt poświadczenia dziedziczenia,

• akty notarialne dotyczące darowizn,

• odpisy ksiąg wieczystych,

• umowy,

• dokumentacja bankowa,

• dokumenty dotyczące nieruchomości,

• wyceny,

• informacje dotyczące zobowiązań spadkodawcy,

• potwierdzenia przekazania pieniędzy,

• korespondencja pomiędzy członkami rodziny,

• zeznania świadków,

• opinie biegłych.

Im wcześniej uda się uporządkować dokumenty dotyczące majątku i wcześniejszych rozporządzeń spadkodawcy, tym łatwiej ocenić rzeczywistą wysokość roszczenia.

Jak ustala się wartość nieruchomości w sporze o zachowek?

Jeżeli strony są zgodne co do wartości, możliwe jest oparcie rozliczenia na przyjętej wspólnie kwocie.

Często jednak właśnie wartość nieruchomości stanowi jeden z głównych punktów spornych.

Jedna strona może twierdzić, że mieszkanie jest warte 500 000 zł, druga natomiast wskazywać wartość 700 000 zł.

Jeżeli sprawa trafi do sądu i strony nie są w stanie uzgodnić wartości, konieczne może być zasięgnięcie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Różnica w wycenie nieruchomości może przekładać się bezpośrednio na dziesiątki, a czasem setki tysięcy złotych różnicy w wysokości dochodzonego zachowku.

Dlatego przed wystąpieniem z roszczeniem warto realistycznie ocenić wartość najważniejszych składników majątku.

Czy zachowek zawsze musi zostać zapłacony jednorazowo?

Nie w każdej sytuacji.

Aktualne przepisy pozwalają osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku domagać się w odpowiednich okolicznościach:

• odroczenia terminu płatności,

• rozłożenia zachowku na raty,

• a w wyjątkowych przypadkach również jego obniżenia.

Przy ocenie takiego żądania znaczenie ma sytuacja osobista i majątkowa zarówno osoby uprawnionej, jak i zobowiązanej do zapłaty.

Nie oznacza to jednak, że sam brak wolnych środków automatycznie pozwala odmówić zapłaty zachowku.

Każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny.

Może mieć to szczególne znaczenie wtedy, gdy osoba zobowiązana odziedziczyła nieruchomość o dużej wartości, ale nie dysponuje jednocześnie środkami pieniężnymi pozwalającymi na natychmiastową spłatę wysokiego roszczenia.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Roszczeń o zachowek nie można dochodzić bezterminowo.

Przepisy przewidują pięcioletnie terminy przedawnienia, przy czym moment rozpoczęcia ich biegu zależy od rodzaju sytuacji.

W przypadku roszczeń związanych z testamentem znaczenie ma jego ogłoszenie.

Z kolei przy roszczeniach kierowanych w związku z otrzymaną darowizną lub zapisem windykacyjnym przepisy wiążą termin z otwarciem spadku, czyli śmiercią spadkodawcy.

Dlatego nie warto ustalać przedawnienia wyłącznie na podstawie informacji, że „od śmierci minęło pięć lat” albo „testament powstał wiele lat temu”.

Najpierw trzeba ustalić, z jakiego rodzaju roszczeniem mamy do czynienia, przeciwko komu jest ono kierowane i jakie zdarzenie rozpoczyna właściwy termin.

Jeżeli od śmierci spadkodawcy lub ogłoszenia testamentu upłynęło już kilka lat, kwestia przedawnienia powinna zostać sprawdzona możliwie szybko.

Czy można bronić się przed roszczeniem o zachowek?

Tak.

Nie każda kwota wskazana w wezwaniu do zapłaty albo pozwie jest prawidłowa.

Osoba, od której żąda się zachowku, może kwestionować między innymi:

• samo prawo powoda do zachowku,

• wysokość udziału przyjętego do obliczeń,

• skład majątku,

• sposób rozliczenia długów,

• zasadność doliczenia określonej darowizny,

• wartość nieruchomości lub innego składnika,

• pominięcie przysporzeń otrzymanych wcześniej przez uprawnionego,

• wysokość końcowej kwoty,

• przedawnienie roszczenia,

• inne okoliczności wynikające z konkretnej sprawy.

Sprawy o zachowek wymagają więc dokładnej analizy nie tylko z perspektywy osoby żądającej zapłaty, ale również osoby pozwanej.

Ugoda w sprawie o zachowek

W wielu sprawach ugoda może być korzystniejszym rozwiązaniem niż kilkuletnie postępowanie sądowe.

Szczególnie gdy spór dotyczy przede wszystkim wartości nieruchomości albo sposobu zapłaty, strony mogą rozważyć uzgodnienie:

• wysokości zachowku,

• terminu zapłaty,

• rozłożenia należności na raty,

• zabezpieczenia zapłaty,

• wzajemnego zrzeczenia się dalszych roszczeń związanych z rozliczeniem.

Dobrze przygotowana ugoda powinna możliwie jednoznacznie kończyć sporne kwestie.

Przed jej zawarciem warto jednak znać przybliżoną wartość roszczenia, aby możliwe było świadome ocenienie ustępstw dokonywanych przez każdą ze stron.

Jak może pomóc radca prawny w sprawie o zachowek?

Sprawy o zachowek często wymagają połączenia analizy zasad dziedziczenia z dokładnym rozliczeniem majątku spadkodawcy.

Pomoc kancelarii może obejmować między innymi:

• ocenę, czy danej osobie przysługuje zachowek,

• ustalenie kręgu osób uprawnionych,

• obliczenie udziału stanowiącego podstawę zachowku,

• analizę składu i wartości majątku,

• analizę wcześniejszych darowizn,

• ustalenie osoby zobowiązanej do zapłaty,

• przygotowanie wezwania do zapłaty,

• prowadzenie negocjacji,

• przygotowanie ugody,

• sporządzenie pozwu o zachowek,

• przygotowanie odpowiedzi na pozew,

• reprezentację przed sądem,

• udział w postępowaniu dotyczącym wyceny nieruchomości,

• analizę zarzutów dotyczących wydziedziczenia i przedawnienia.

Przy roszczeniach o znacznej wartości szczególnie istotne jest prawidłowe ustalenie podstawy obliczeń jeszcze przed skierowaniem sprawy do sądu.

Zachowek – pomoc prawna w Katowicach

Sprawy o zachowek mogą wyglądać na proste dopóki nie pojawi się konieczność uwzględnienia wcześniejszych darowizn, wyceny nieruchomości, testamentu albo rozliczenia majątku przekazanego poszczególnym członkom rodziny.

Dlatego przed wystąpieniem z żądaniem zapłaty albo przed odpowiedzią na otrzymane wezwanie warto ustalić rzeczywistą sytuację spadkową i możliwie dokładnie obliczyć wartość roszczenia.

Kancelaria Radcy Prawnego Sebastian Stokłosa w Katowicach świadczy pomoc zarówno osobom dochodzącym zachowku, jak i osobom, przeciwko którym takie roszczenia zostały skierowane.

Informacje dotyczące pozostałych spraw spadkowych znajdziesz na stronie Prawo spadkowe.