Odrzucenie spadku po terminie – co można zrobić?

 

Każda taka sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny. Sam fakt, że o zadłużeniu spadkodawcy dowiedzieliśmy się później, nie zawsze będzie wystarczający. Istotne jest między innymi to, dlaczego spadkobierca nie znał rzeczywistej sytuacji majątkowej spadkodawcy, kiedy uzyskał wiedzę o problemie oraz jakie działania wcześniej podejmował.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Co do zasady oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.

Nie zawsze będzie to zatem sześć miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy.

W praktyce moment rozpoczęcia biegu terminu może wyglądać inaczej przykładowo w przypadku dalszych krewnych, którzy dochodzą do dziedziczenia dopiero wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez osoby należące do bliższego kręgu spadkobierców.

Dlatego przed stwierdzeniem, że termin rzeczywiście upłynął, warto najpierw dokładnie ustalić:

• z jakiego tytułu dana osoba została powołana do spadku,
• kiedy dowiedziała się o swoim powołaniu,
• czy wcześniej spadek odrzucili inni spadkobiercy,
• kiedy i w jaki sposób informacja o tym dotarła do zainteresowanego.

W konkretnej sprawie może się więc okazać, że sześciomiesięczny termin jest liczony od innej daty, niż początkowo zakładał spadkobierca.

Co się dzieje, gdy termin na odrzucenie spadku minął?

Jeżeli w ustawowym terminie spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia, spadek jest obecnie co do zasady traktowany jako przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Nie oznacza to automatycznie nieograniczonej odpowiedzialności za wszystkie długi spadkodawcy. Odpowiedzialność za długi spadkowe podlega w takim przypadku ustawowemu ograniczeniu, jednak sytuacja spadkobiercy nadal może wymagać uporządkowania, zwłaszcza jeżeli w skład spadku wchodzą znaczne zobowiązania, prowadzone są postępowania sądowe lub egzekucyjne albo pojawiają się wierzyciele spadkodawcy.

Jeżeli intencją spadkobiercy było całkowite wyłączenie się od dziedziczenia, sam fakt przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie daje takiego rezultatu.

Wówczas należy zbadać, czy istnieją podstawy do skorzystania z rozwiązania przewidzianego w art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Czy można odrzucić spadek po terminie?

W potocznym języku często mówi się o „przywróceniu terminu do odrzucenia spadku”. Z prawnego punktu widzenia mechanizm jest jednak inny.

Nie chodzi o zwykłe przywrócenie terminu tylko dlatego, że spadkobierca go przeoczył.

Kodeks cywilny przewiduje możliwość uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, jeżeli brak oświadczenia nastąpił pod wpływem prawnie doniosłego błędu albo groźby.

Spadkobierca, który chce skorzystać z tej możliwości, powinien wystąpić do sądu i jednocześnie wskazać, czy spadek przyjmuje, czy go odrzuca. Skuteczność takiego uchylenia wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Dlatego w sprawach tego rodzaju kluczowe pytanie brzmi nie tylko:

„Czy minął termin?”

ale przede wszystkim:

„Dlaczego spadkobierca nie złożył oświadczenia w terminie i czy okoliczności tej konkretnej sprawy pozwalają powołać się na błąd lub groźbę?”

Kiedy błąd może uzasadniać odrzucenie spadku po terminie?

Jedną z najczęstszych podstaw takich spraw jest pozostawanie przez spadkobiercę w błędzie dotyczącym spadku.

W praktyce może chodzić przykładowo o sytuację, w której spadkobierca był przekonany, że spadkodawca nie pozostawił istotnych zobowiązań, a dopiero po upływie terminu ujawniły się nieznane wcześniej długi.

Nie oznacza to jednak, że każde późniejsze ujawnienie zadłużenia automatycznie pozwoli na skuteczne odrzucenie spadku.

Sąd bada okoliczności konkretnej sprawy. Znaczenie może mieć między innymi:

• charakter relacji spadkobiercy ze spadkodawcą,
• to, czy utrzymywali ze sobą kontakt,
• czy spadkobierca posiadał informacje mogące sugerować istnienie zadłużenia,
• czy miał realną możliwość poznania sytuacji majątkowej spadkodawcy,
• jakie czynności podjął w celu ustalenia składu spadku,
• kiedy i w jakich okolicznościach dowiedział się o zobowiązaniach,
• czy jego wcześniejszy brak wiedzy był w danych okolicznościach usprawiedliwiony.

Istotne jest zatem nie tylko wykazanie istnienia błędu, ale również przedstawienie sądowi całego ciągu wydarzeń, który tłumaczy, dlaczego spadkobierca nie złożył oświadczenia w ustawowym terminie.

Samo stwierdzenie: „nie wiedziałem o długach” może być niewystarczające.

Czy brak kontaktu ze spadkodawcą może mieć znaczenie?

Tak, ale również nie przesądza automatycznie o wyniku sprawy.

W praktyce zdarzają się sytuacje, w których członkowie rodziny przez wiele lat nie utrzymywali ze sobą żadnych relacji. Spadkobierca może nie znać miejsca zamieszkania spadkodawcy, jego sytuacji finansowej, zaciągniętych zobowiązań ani osób, z którymi pozostawał w kontakcie.

Takie okoliczności mogą mieć istotne znaczenie przy ocenie, czy brak wiedzy o rzeczywistym stanie spadku był usprawiedliwiony.

Z drugiej strony sąd może badać, czy istniały informacje, które powinny skłonić spadkobiercę do zainteresowania się sytuacją spadkową.

Dlatego przy przygotowywaniu wniosku nie należy ograniczać się wyłącznie do informacji o samym zadłużeniu. Często równie ważne jest dokładne przedstawienie relacji rodzinnych i okoliczności poprzedzających wykrycie długu.

Jaki jest termin na uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia?

Także w tym przypadku obowiązuje określony termin.

W przypadku powoływania się na błąd uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych wygasa z upływem roku od wykrycia błędu. Przy groźbie roczny termin liczony jest od chwili, kiedy ustał stan obawy.

Dlatego bardzo ważne jest dokładne ustalenie momentu, w którym spadkobierca rzeczywiście dowiedział się o okoliczności stanowiącej podstawę błędu.

Może to być przykładowo chwila otrzymania:

• wezwania do zapłaty,
• korespondencji od wierzyciela,
• pisma z sądu,
• zawiadomienia od komornika,
• dokumentów dotyczących kredytu lub pożyczki spadkodawcy,
• informacji ujawniającej wcześniej nieznane zobowiązanie.

Nie warto odkładać analizy takiej sprawy. Upływ czasu może prowadzić do utraty możliwości skutecznego skorzystania z tej instytucji.

Jak wygląda postępowanie przed sądem?

Sprawy dotyczące odrzucenia spadku po terminie wymagają odpowiedniego przedstawienia podstaw faktycznych i prawnych.

Wniosek powinien nie tylko wskazywać, że termin na złożenie oświadczenia upłynął. Należy przede wszystkim wyjaśnić:

kiedy spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu do spadku,

1. dlaczego nie odrzucił spadku w podstawowym terminie,
2. na czym konkretnie polegał błąd lub inna podstawa uchylenia się od skutków prawnych,
3. kiedy błąd został wykryty,
4. jakie okoliczności przemawiają za jego usprawiedliwionym charakterem,
5. jakie dowody potwierdzają przedstawiony przebieg wydarzeń.

Spadkobierca powinien również złożyć odpowiednie oświadczenie dotyczące spadku. Ostatecznie to sąd ocenia, czy zostały spełnione przesłanki pozwalające zatwierdzić uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu.

Nie jest to więc postępowanie czysto formalne. Sposób opisania okoliczności sprawy oraz zgromadzony materiał dowodowy mogą mieć istotne znaczenie dla jej wyniku.

Jakie dowody mogą mieć znaczenie?

Rodzaj potrzebnych dowodów zależy od konkretnej sytuacji.

W zależności od sprawy przydatne mogą być między innymi:

• korespondencja z wierzycielami,
• wezwania do zapłaty,
• pisma sądowe i komornicze,
• dokumentacja dotycząca zadłużenia spadkodawcy,
• dokumenty wskazujące datę uzyskania informacji o długu,
• dokumenty z innych postępowań spadkowych,
• oświadczenia o odrzuceniu spadku składane wcześniej przez innych członków rodziny,
• zeznania świadków dotyczące relacji ze spadkodawcą i wiedzy o jego sytuacji majątkowej,
• inne dokumenty pozwalające odtworzyć moment oraz sposób uzyskania wiedzy o rzeczywistym stanie spadku.

W praktyce bardzo istotne może być również przygotowanie chronologii wydarzeń. Pozwala ona ustalić zarówno podstawowy sześciomiesięczny termin, jak i późniejszy termin związany z wykryciem błędu.

Odrzucenie spadku po terminie w imieniu małoletniego dziecka

Sprawa wymaga szczególnej uwagi, gdy po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia dochodzi jego małoletnie dziecko.

Przepisy dotyczące odrzucania spadku w imieniu dzieci zmieniły się w listopadzie 2023 r. Obecnie w określonych przypadkach rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszego uzyskiwania zezwolenia sądu. Dotyczy to jednak sytuacji spełniających warunki przewidziane w przepisach.

Jeżeli zezwolenie sądu jest wymagane, obecne regulacje przewidują również szczególne zasady dotyczące biegu terminu na złożenie oświadczenia.

Z tego względu w sprawie dotyczącej dziecka nie warto automatycznie zakładać ani że termin minął, ani że można odrzucić spadek bez dodatkowych czynności.

Najpierw należy ustalić:

• kiedy i na jakiej podstawie dziecko zostało powołane do spadku,
• czy wcześniej spadek odrzucił jego rodzic,
• czy pozostali zstępni również odrzucili spadek,
• czy rodzice są zgodni co do odrzucenia spadku,
• czy w konkretnej sytuacji wymagane było lub jest zezwolenie sądu,
• kiedy rozpoczął się i jak przebiegał termin dotyczący dziecka.

W sprawach małoletnich szczególne znaczenie ma więc dokładne ustalenie dat i kolejności dziedziczenia.

Czy każdą sprawę można uratować?

Nie.

Możliwość uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie nie służy do automatycznego naprawiania każdego przeoczenia.

Jeżeli spadkobierca wiedział o możliwości istnienia długów, świadomie nie podejmował żadnych działań albo mógł przy zachowaniu rozsądnej staranności ustalić rzeczywisty stan spadku, skuteczne powołanie się na błąd może być znacznie trudniejsze.

Dlatego przed skierowaniem sprawy do sądu warto dokonać rzetelnej oceny sytuacji, zamiast ograniczać się do samego faktu upływu terminu.

Czasami analiza dokumentów pozwala znaleźć argumenty przemawiające za złożeniem wniosku. W innych przypadkach może wskazać, że właściwym kierunkiem jest przede wszystkim ustalenie zakresu odpowiedzialności za długi spadkowe lub podjęcie innych działań związanych ze spadkiem.

Jak może pomóc radca prawny?

W sprawach dotyczących odrzucenia spadku po terminie kluczowe jest ustalenie, czy istnieją realne podstawy do wystąpienia do sądu.

Pomoc prawna może obejmować w szczególności:

• analizę terminów i kolejności dziedziczenia,
• ocenę możliwości powołania się na błąd lub groźbę,
• analizę dokumentacji dotyczącej długów spadkowych,
• ustalenie momentu wykrycia błędu,
• przygotowanie argumentacji i materiału dowodowego,
• sporządzenie wniosku do sądu,
• reprezentację w postępowaniu sądowym,
• ocenę sytuacji małoletnich spadkobierców,
• analizę innych możliwości prawnych, jeżeli uchylenie się od skutków niezachowania terminu nie jest możliwe.

Każda sprawa wymaga odrębnej oceny. W przypadku odrzucenia spadku po terminie szczególnie istotne są daty, przyczyny wcześniejszej bezczynności oraz okoliczności, w których ujawniono rzeczywisty stan spadku.

Więcej informacji o pomocy kancelarii w innych sprawach dotyczących dziedziczenia znajdziesz na stronie Prawo spadkowe.